77 Венеция кинофестивалінің жеңімпаздары

венеция кинофестивалі

венеция кинофестивалі

77 Венеция халықаралық кинофестивалі 2-12 қыркүйек аралығында өтті. Негізгі конкурстың қазыларын Австралия актрисасы Кейт Бланшет басқарды. Ашылу фильмі ретінде итальян режиссері Даниэле Лукеттидің «Түйін» («Lacci») картинасы көрсетілді.

Коронавирус пандемиясына қарамастан кинофестиваль кейінгі шегерілген жоқ. Фестиваль кезінде барлық қауіпсіздік шарасы сақталыпты.

Бас жүлде – «Алтын арыстан» марапатын америкалық режиссер Хлоя Чжаоның «Көшпенділер елі» («Nomadland») фильмі алды.

Негізгі конкурстың жеңімпаздары:

  • Алтын арыстан – «Көшпенділер елі» / «Nomadland», реж. Хлоя Чжао (АҚШ)
  • Үлкен қазылар алқасының жүлдесі – Күміс арыстан – «Жаңа тәртіп» / «New Order», реж. Мишель Франко (Мексика, Франция)
  • Режиссура үшін Күміс арыстан – Киёси Куросава, «Шпионның әйелі» / «Wife of a Spy» (Жапония, Корея, Германия)
  • Үздік еркек рөлі үшін Вольпи кубогы – Пьерфранческо Фавино, «Біздің әке» / «Padrenostro» (Италия)
  • Үздік әйел рөлі үшін Вольпи кубогы – Ванесса Кирби, «Әйел бөлшегі» / «Pieces of a Woman» (Канада, Венгрия)
  • Алтын Озелла – үздік сценарий үшін жүлде – Чайтанья Тамхане, «Шәкірт» / «The Disciple» (Үндістан)
  • Қазылардың арнайы жүлдесі – «Құрметті жолдастар» / «Дорогие товарищи», реж. Андрей Кончаловский (Ресей)
  • Марчелло Мастроянни сыйлығы – Рухолла Замани, «Күн» / «The Sun» (Иран)

«Көкжиектер» бағдарламасында Ахмад Бахрамидің «Тақыр» (Иран) картинасы бас жүлдеге ие болды. Осы бағдарламаға қатысқан Қазақстан режиссері Әділхан Ержановтың «Сары мысық» фильмі жүлде алған жоқ.

Зак Снайдердің лигасы: күтуге лайық па?

«Snyder’s Cut» – соңғы айларда кинокомикс фанаттарын елеңдетіп отырған маңызды жаңалық. Әңгіме DC кинематография ғаламының 2017 жылы шыққан «Әділет лигасы» / «Justice League» картинасы туралы. Оқиғаның қызығы мынада – фильмнің өзінен гөрі, сол фильмді түсіруге қатысты, жобаның өндірісі төңірегіндегі әңгімелер көбірек қызығушылық тудырды.

Жақында күттірген алғашқы ролигі де көпшілікке ұсынылды.

Әлқисса

«Әділет лигасы» – DC киноғаламының бесінші фильмі және «Бэтмен Суперменге қарсы» фильмінің тікелей жалғасы. Осы киноғаламды дамыту жұмысының басы-қасында жүрген Зак Снайдер «Әділет лигасын» түсіріп бастап еді. Түсірілім кезеңі аяқталып та қалған болатын. Сол кезде Снайдердің отбасында қайғылы оқиға – қызы өзіне қол жұмсап қайтыс болады. Режиссер осы ауыр кезеңді отбасының қасында өткізгісі келетінін айтып, жобадан кетеді. Warner Bros. студиясы жұмысты аяқтауға басқа адам қарастырып, ақыры Джосс Уидонды («Кек алушылар», «Кек алушылар: Альтрон дәуірі») бекітеді. Оған қосымша көріністерді түсіру, сценарийді аздап түзету және постпродакшен жұмысы тапсырылады.

Бастапқыда Зак Снайдер жасап кеткен тірлікті соңына дейін жеткіземіз деп жоспарланғанымен, барлығы жаңа режиссер келісімен түбегейлі өзгереді. Қосымша түсірілім емес, қайта түсірілім болады деген хабар тарайды. Шынымен де Уидон жобаға өз көзқарасын енгізеді, сценарийдің тең жартысын түзетеді, тіпті түс коррекциясы мен атмосферасы да біраз өзгереді. Былайша айтқанда Зак Снайдер бірнеше жылын жұмсап құрған киноәлемнің тас-талқаны шығып, концепция басқа арнаға бұрылады.

Бірақ студия бәрі жақсы дегенінен танбайды. Тіпті Снайдердің тұнжыраған атмосферасын өзгерттік, диалогтарға әзіл қостық, сюжетін кішкене ашық-жарқын қыламыз деп мәлімдейді. Фильмнің қандай болып шыққанын көрермен жақсы біледі. Қайта түсірілімнің кесірінен өндіріс бюджетінің өзі 300 млн долларға өсіп, шығынды ақтау мүмкіндігін жоққа шығарды десе де болады. Оған маркетинг шығындарын қосыңыз. Шынымен де фильм прокаттан лайықты касса жинай алмады (657 млн). Оның үстіне біраз сынға да ұшырады.

«Уидон кет!» 

Басшылық Досс Уидонға тым көп үміт артқан сияқты көрінді. Иә, ол «Кек алушыларды» сәтті іске асырды, бірақ әр компанияның өз саясаты бар, ұзақмерзімді жоспарлары мен концепциясы бар. Оған орта жолдан кіріп, үйлесіп кету де оңай емес шығар. Ол аз десеңіз Уидон киноғаламның жалпы концепциясынан тайқып, өз қолтаңбасын көрсетуге тырысты.

Шынын айту керек «Әділет лигасы» қажетсіз сюжет желілерінен, тым көп компьютерлік графикадан құралған қойыртпақ ботқа болып шықты. «Кек алушылар» секілді тұтастық байқалмады.

Жалпы DC киноғаламы бұған дейін де оңып тұрғаны шамалы еді. Прокаттағы сәтсіздіктері, сыншылардың төмен рейтингі аздай, Уидонның режиссерлігінен кейін бірнеше жылға жоспарланып қойылған киноғаламның концепциясы тас-талқан болды. Оны Warner Bros. студиясы да мойындады. Қазіргі әр кейіпкерге арналған бөлек-бөлек фильмдер, бір-біріне сюжеттік тұрғыда қатысы жоқ, параллель жасалып жатқан жобалар («Джокер«, «Бэтмен», «Шазам«, т.б.) сәтсіз шыққан «Әділет лигасының» кесірінен болған өзгеріс нәтижесі.

«Әділет лигасы» туралы көп айтылды, көп нәрсе уәде етілді. Ақырында көпшілік қабылдай алмады, тіпті көп нәрсені кешіруге дайын фанаттар да. Осыдан туған негативтің бәрі Джосс Уидонға жауды. Енді логикаға салсақ Marvel-дің киноғаламына бәсеке болуы тиіс ауқымды киноконцепцияның күйреуіне Уидон кінәлі болып шыға келді.

Джосс Уидон нұсқасының кадры

«Снайдер кел!»

Қалың көрермен Зак Снайдердің өз «Әділет лигасы» бар деп есептейді. Яғни ол түсіріп кеткен материалдар бір жерде сақтаулы және одан тәп-тәуір фильм шығады. Warner Bros. студиясы Снайдердің нұсқасы туралы ақпардың бәрін жоққа шығарып келді. Шынымен де бұған тек наразы фанаттардың орындалмас арманы деп қарауға болар еді. Кенеттен… 2020 жылы мамырда Снайдердің режиссерлік нұсқасы шығады деп мәлімделді.

Режиссердің айтуынша 2016 жылы өзі түсіріп кеткен материалдан 4 бөлімнен тұратын мини-сериал құрастырылады. Монтажы, музыкасы жаңадан жасалады, жаңа визуал эффектілері қосылады. Уидонның нұсқасындағы кейбір кейіпкерлердің түрі өзгертіледі. Яғни Снайдер өзі қалаған, бірақ іске аса алмай қалған образдарды жаңғыртпақ. Бұған қосымша 20-30 млн доллар жұмсалады. Десек те студия Снайдерге қосымша түсірілімдер жасауға рұқсат етпепті. Оның үстіне араға жылдар салып бұрынғы актерлерді қайтару да оңай шаруа емес.

Сонымен «Zack Snyder’s Justice League» 2021 жылы HBO Max платформасында көрсетіледі.

Зак Снайдер нұсқасының трейлерінен алынған кадр

Кім кінәлі?

Бұл жерде ұтатын да, ұтылатын да Warner Bros. компаниясы. Зак Снайдердің жобадан кетуі тегін емес секілді. Кейбір инсайдерлік ақпарат тарататын сайттар студияның ішкі ахуалы мәз емес дегенді жазып жүрді. Режиссердің киножобаға қатысты өз көзқарасы мен жоспары болған және ол компания басшылығының жоспарымен сәйкеспеген. «Әділет лигасына» қатысты да режиссер мен студия арасында түсініспеушілік болған екен. Снайдердің қызы қайтыс болғанда, режиссер осы жағдайды уәж ретінде сәтті пайдаланып, жобадан бас тартады. Режиссер осындай шешімге қызы қайтыс болған сәтте емес, арада екі ай өткен соң келгенін ескерсек – отбасындағы қайғы (бірінші некесінде болған) жобадан өз еркімен, болмаса студияның қысымымен бас тартудың себебі болды деп пайымдауға негіз бар.

Арадағы келіспеушіліктің кесірінен фильмнің ойдағыдай болмайтынын да басшылық анық түсінеді. Түсінеді де кінәні артып тастауға болатын «оңбағанды» іздейді. Джосс Уидон осы рөлді артығымен орындап, болашақ жоспарларды да күйретіп кетті (саналы әлде бейсаналы түрде).

Осылайша Warner Bros. пікірі сәйкеспеген Снайдерден де құтылды, жобаны «ағызып жіберетін» адамды да тапты. Ұтты деңіз. Бірақ қырғын шығынға батты – ұтылды. Енді Снайдерді қайтарып, оның нұсқасын шығармақшы. Бір жағынан – фанаттардың алғысына бөленеді, екіншіден – шығынды қайтарып алуға тырысады.

Студия осыған дейін Снайдердің нұсқасы деген жоқ деп келген еді. Енді фанаттардың тілегін орындаймын деп сөзінен жаңылып отыр. Басшылықтың бұлай екі сөйлеуі «Әділет лигасы» төңірегінде болған біраз проблеманы растай түсетін секілді.

Warner bros. көрермен алдында ұпай жинаймын деп жүріп енді Пандора жәшігін ашып алған секілді. Петициямен дегенін істетуге болатыны білген көрермен болашақта сәтсіз шыққан әр фильмнің жаңа нұсқасын талап етпесіне кім кепіл?

Әу бастан-ақ жобаның басы-қасында жүргендердің әңгімесі жараспағанын ескерсек, түсірілген материалдан, мейлі ол Снайдердің жұмысы болсын, Уидонның жұмысы болсын – лайықты өнім шыға алмаған соң, аяқсыз қалған, бірнеше рет өзгертілген жобадан дәл қазір лайық дүние шығады дегенге сену қиын. «Snyder’s Cut» жай ғана маркетинг мақсатындағы жалаң сөз деңгейінде қалатын секілді.

P.S. Мақаладағы пайымдар ешқандай да тұжырым емес екенін ескерткіміз келеді. Автордың жеке ойы мен болжамы ғана.

Әділхан Ержановтың «Сары мысық» фильмі Венеция кинофестиваліне қатысады

«Сары мысық» фильмінің кадры

Режиссер Әділхан Ержановтың «Сары мысық» көркем фильмі 77 Венеция халықаралық кинофестивалінің «Көкжиектер» конкурстық бағдарламасына қатысады. Әлемнің ең ірі және беделді фестивалдерінің бірі биыл 2 мен 12 қыркүйек аралығында толыққанды жанды форматта өтеді. «Көкжиектердің» халықаралық қазыларын атақты француз кинематографшысы Клэр Дени («Жақсы жұмыс», «Іштегі жайдарлы шуақ», «Ақсүйектер қоғамы») басқарады. Картинаны Short Brothers (Қазақстан) компаниясының және «Қазақфильм» (Қазақстан) мен Arizona Productions (Франция) киностудияларының қатысуымен ZERDE FILMS (Қазақстан) компаниясы түсірген.

«Сары мысық» – режиссер Ержановтың тоғызыншы толықметраж көркем фильмі. Түсірілімі былтыр Алматы облысында өтті. Бас продюсер міндетін Әсел Сәдуақасова, Қанат Битеміров және Ербол Тойбаев атқарды.

«Сары мысық» фильмінің кадры

– Мен үшін Кермек – жазған кейіпкерлеріміздің ішіндегі ең мейірімдісі, оның қазіргідей күрделі уақытта пайда болуында да мән бар. «Көкжиектер» үшін де ризамын. Менің ойымша Венецияның жанды форматы – қазіргі кезде кез келген премьера үшін мәртебе. Командаға және іріктеушілерге осындай мүмкіндік бергені үшін алғыс айтамын, – деді Әділхан Ержанов.

Фильм қазақстандық «Бонни мен Клайдың» оқиғасын баяндайды десе де болады. Кермек деген жас жігіт түрмеден туған қаласына оралады. Бұл мекенді қылмыстық топ иемденіп алып, өзінің заңдарын орнатқан. Ева деген ғашығы осы адамдардың қысым көрсетуімен теріс жолға түсіп кеткен, Кермек те қылмысқа белшесінен батуға мәжбүр болады. Дегенмен ол сүйген қызбен бірге еркіндікке қол жеткізіп, кинотеатр салу туралы арманын тастамайды. Басты кейіпкер қалай да осы мақсатын іске асырмақ болады…

«Сары мысық» фильмінің кадры

Кермекті Ресей актері Азамат Нығманов ойнайды. Оны көрермендер Алексей Мизгиревтің «Конвой», Андрей Шальопаның «28 панфиловшы» картиналары арқылы біледі. Ева рөлінде Нариман Төребаевтың «Үлкен қаланың ласы», Әлішер Сүлейменовтың «Шатыр үстіндегі бұлт» картиналарына түскен қазақстандық жас актриса Камила Нұғманова ойнайды. Екі актер де Ержановтың картинасына алғаш рет түсіп отыр. Жамбас деген қылмыс серкесін осыған дейін режиссердің «Атбайдың шайқасы» және «Ұлболсын» фильмдеріне түскен актер Санжар Мәди ойнайды. Сонымен қатар актерлік құрамда Еркін Ғұбашев пен Ержан Жаманқұлов бар, олар Ержановпен осыған дейін де жұмыс істеген.

Сценарийді Әділхан Ержанов пен Инна Смаилова жазды. Режиссердің тұрақты әріптестері Серік Әбішев пен Ольга Хлащева әдеттегідей продюсер болды. Француз маманы Гийом де Сиель ко-продюсер қызметін атқарды. Операторы – Еркінбек Пітірәлиев, осыған дейін Ержановтың «Үкілі кәмшат» және «Атбайдың шайқасы» фильмдерін таспалады. Қоюшы-суретші Ермек Өтегенов те режиссердің тұрақты серіктесі. Фильм музыкасын қазақстандық танымал композитор Әлім Заиров жазды. жазды.

Әділхан Ержанов «Коллективный иммунитет» деген жаңа драмасын түсіріп бітті (+фото)

Қазақстан режиссері Әділхан Ержанов «Коллективный иммунитет» деген жаңа картинасының түсірілімін аяқтады.

Сюжетте іс жүргізу тәсілі бір-біріне қарама-қайшы екі полицей туралы айтылады. Біреуі – ауылдың учаскелік полицейі, жұрт оны заң бұзу жағдайларына көз жұма қарайтыны үшін жақсы көреді. Екіншісі – аудан полициясының принципшіл және адал бастығы. Ол ауылға келіп, жергілікті қылмысты жоймақшы болады. Ал ауыл учаскелік инспекторы қиын шешім қабылдауы керек – не ескі достық, не заңды ұстану.

Әділхан Ержановтың айтуынша бұл бадди-муви стиліндегі кино, яғни екі кейіпкер бәсекелесіп, жауға айналады. Ақырында ортақ шешімге келеді. Оқиға орны – режиссердің бірнеше фильмінде көрініс тапқан Қаратас ауылы.

Түсірілім 1-15 маусым аралығында өтті. Басты рөлдерде Данияр АлшыновҚап-қара адам«, «Атбайдың шайқасы»), Әсел Сәдуақасова («Атбайдың шайқасы»), Ержан Жаманқұлов ойнайды. Продюсерлер қатарында белгілі отандық кинематографшы Ақан СатаевӘлемге жылы бейжайлық«, «Қап-қара адам«) бар. Фильм прокатқа 2021 жылы қыста шығады деп жопарланған.

Қазақстан киносыншылары 2019 жылдың үздіктерін атады

Жыл сайын кино саласының үздіктерін анықтайтын Қазақстан Киносыншылар қауымдастығы «Сыншылар таңдауы-2020» жүлдесінің жеңімпаздарын жариялады. Жүлдегерлер мамыр айының 6 жұлдызында YouTube-те өткен онлайн-көрсетілім барысында анықталды. COVID-19 эпидемиясына байланысты, жүлдегелерді салтанатты түрде марапаттау кешін осындай форматта өткізуге тура келді. «Сыншылар таңдауы» мүсіндері әр жеңімпазға арнайы жеткізіліп, жеке табысталатын болады.

«Сыншылар таңдауы-2020» лауреаттары:

Үздік драма фильм – «Қап-қара адам» (прод. А.Сатаев, Э.Курмашев, С.Абишев, О.Хлащева)

Үздік жанрлық фильм – «OFF-LINE демалыс» (Э.Курмашев, С.Абишев)

Үздік режиссер – Әділхан Ержанов («Қап-қара адам»)

Үздік сценарий – Фархат Шәріпов («Тұлғалық өсу тренингі»)

Үздік қоюшы-оператор – Айдар Шәріпов («Қап-қара адам»)

Үздік қоюшы-суретші – Куат Тілеубаев («Томирис»)

Үздік ер адам бейнесі – Данияр Алшынов («Қап-қара адам»)

Үздік әйел бейнесі – Динара Бақтыбаева («Қап-қара адам»)

Екінші пландағы үздік ер адам бейнесі – Ержан Түсіпов («Тұлғалық өсу тренингі»)

Екінші пландағы үздік әйел бейнесі – Дильназ Нұрсейіт («Композитор»)

Үздік композитор – Илья Одегов\ Эмиль Досов («Тұлғалық өсу тренингі»)

Үздік ән – Данэлия Төлешова & AlvinToday – «Каникулы off-line» («Off-line демалыс»)

Үздік дебют – Шәрипа Оразбаева («Мариям»)

Естеріңізге сала кетейік, өз жұмысын 2015 жылдан бері жалғастырып келе жатқан Қазақстан Киносыншылар қауымдастығы жыл сайын отандық кино саласындағы үздіктерді анықтап, «Сыншылар таңдауы» жүлдесін табыстайды. Киносыншылар қауымдастығы биыл жаңа мүшелермен толықты. Олар: Өнертану докторы Молдияр Ергебеков, кинотанушы, киносыншы Дана Әмірбекова және кинотанушы, Baiqonyr International Short Film Festival кинофестивалінің бағдарлама директоры Ержан Жұмабеков. Сондай-ақ, Қазақстан Киносыншылар қауымдастығына отандық белгілі кинотанушылар мен кинозерттеуші мамандар мүшелік етеді. Атап айтсақ, олар: Олег Борецкий, Төлеген Байтөкенов, Кәрім Қадырбаев, Баубек Нөгербек, Назира Мұқышева, Гүлажар Машрапова, Ғалия Байжанова, Дмитрий Мостовой, Инна Смаилова, Ольга Малышева, Мәди Мәмбетов және Александра Поршнева. Қазақстан Киносыншылар қауымдастығының президенті – Гүлнара Әбікеева. Қазақстан Киносыншылар қауымдастығының құрамы 16 кәсіби білікті маманнан тұрады.

Ерлердің ісі бітер ме: Тестостероныңды қайнататын 5 фильм

Ерлердің күні аталып кеткен – 7 мамыр – Қазақстан қарулы күштерінің құрылған күніне орай ерекше топтама ұсынғымыз келеді. Бүгін сөз қылатын киноқаһармандарымыз – көрерменге ерліктің үлгісін көрсетіп, экран алдындағы кез келген еркекті «паһ, шіркін!» деп бір қопаңдатып қоятындар қатарынан. Баяндалатын фильмдер жанрлық тұрғыдан да нағыз ерлерге арналған: экшн, триллер, әскери және криминал.

«Жендет: Сарбаздың күні» («Sicario: Day of the Soldado«): Бұл картинаны Дени Вильневтің 2015 жылғы «Жендет» («Sicario») боевигінің жалғасы деп санасақ та, бұны бөлек туынды деп қарастырған дұрысырақ. Өйткені сюжеті жаңа оқиғаны суреттейді, бірінші фильмдегі Эмили Блант актерлік құрамда жоқ және алдыңғы планға еркек кейіпкерлер шығады. Басты рөлдерде – қазіргі кинематографтың танымал еркектері Бенисио Дель Торо мен Джош Бролин.

Негізгі оқиға Алехандро Гиллике (Бенисио Дель Торо) деген кейіпкер төңірегінде өрбиді. Оның көмегімен АҚШ Орталық барлау басқармасы Мексикамен шекаралас аймақтардан астыртын наркотрафик жолдарын табады. Бұл «тесіктерді» есірткіге қатысы бар қылмыскерлер ғана емес, террористер де пайдаланатын болып шығады. Оның үстіне наркокартель басшысының қызы қолды болғаннан кейін Америка-Мексика шекарасындағы ахуал шиеленісе түседі. Екі ел арасында соғыс қаупі төнеді. Істеп жүрген тірлігі о бастан күмән туғызатын Алехандро Гиллике мен қылмыскерлердің ережесіз ойынына еті үйренген агент Мэтт Гравер (Джош Бролин) бірлесе жұмыс істеуге мәжбүр болады.

Бітімге келуді білмейтін брутал кейіпкерлер, сұмдық атмосфера, әдемі қойылған төбелес пен атыс – «Сикарионың» өзге боевиктерге ұқсамайтын қырларын аша түседі. Құр сөзбен мақтай беріп қайтеміз, одан да өзіңіз көріп көз жеткізіңіз 🙂

«Джон Уик» («John Wick») – барлық бөлімі: Бұл картина және онда ойнаған Киану Ривз стандартты төбелес пен атыс-шабысы бар боевиктерге қызығушылықты қайта оятты деуге болады. Әдемі қойылған жекпе-жектер, 90 жылдарға тән – шын жарылыстар мен көше атыстары кенеттен көрерменге әлі де қызық болып шықты. Сюжеттің қарапайымдығы, басты кейіпкердің кірпіге де түсінікті мотивациясы – аудитория ауқымын кеңейте түсті. Киану Ривзтың персонажында бір ғана мақсат бар: кек қайтару және өзі аман қалу. Актер таусылмас энергиясымен, төбелес көріністерін қоюда табандылығымен тәнті етеді. Әр серияны трюктер тұрғысынан жаңа белес деп қарастыруға болады және Киану әр жаңа деңгейді абыроймен бағындырады. Трилогияны бір деммен көріп тастауға болады.

«Эвакуация» («Extraction«): Netflix платформасы үшін түсірілген экшн-фильм. Marvel киноғаламы үшін бірнеше фильм жасаған ағайынды Руссолар мен Тор рөлімен белгілі Крис Хемсворт жаңа жоба аясында тағы әріптес болып отыр. Оның персонажы – бұрынғы сарбаз, қазір жалданбалы жауынгер Тайлер Рейк.

Үнді наркобароны мен Бангладеш наркобароны – бітіспес жаулар. Түрмеде отырған бәсекелесін құрту мақсатымен Бангладеш наркобароны оның ұлын ұстап алады. Үнді қылмыскерінің өкілдері Тайлер Рейктен баланы құтқаруды сұрайды.

Сценарий тұрғысынан мін тағуға болатын шығар, дегенмен Оңтүстік-Шығыс Азия киносына тән қоян-қолтық төбелес пен Голливудқа тән арнайы эффектілерді шебер үйлестіре алғаны үшін мақтауға болады. Әскери кино жанрында Крис Хемсвортты көру де көрерменге жаңа әсер сыйлайды.

«Джентельмендер» («The Gentlemen»): Араға жылдар салып Гай Ричи өзін танытқан стиліне оралып, жанрлық тұрғыда «Карта, ақша және екі мылтық», «Талан» секілді бұрынғы жұмыстарына ұқсайтын жаңа туындысын ұсынды. Актерлік құрамға Голливудтың ең брутал актерлерін жинапты: Мэттью Макконахи, Чарли Ханнэм, Генри Голдинг, Мишель Докери, Колин Фаррелл, Хью Грант, Джереми Стронг.

Бұл жерде Ричидің бұрынғы жұмыстарына тән барлық элемент кездеседі: қылмыс, есірткі, комедия, экшн, серілік және қызық сюжет. Ал сюжеттегі негізгі твист ерлер қауымының көңілінен шығары сөзсіз. Жігіттер кейбір репликаларды қанатты сөзге айналдырса да болады.

«Кезекшілік соңы» («End of Watch»): Екі полиция қызметкері туралы Дэвид Эйердің қылмыстық боевигі. Мокьюментари элементтері бар картина көрерменге қатысу эффектісін береді. Джейк Джилленхол мен Майкл Пенья ойнаған екі патруль Лос-Анджелес көшесінде тәртіпсіздікпен күресіп, күнделікті жұмысын атқарып жүреді. Бір күні олар байқаусызда наркобаронның ізіне түседі. Екеуінің басына ақы жарияланады.

Абырой мен даңқты, достық пен ерлікті дәріптейтін тамаша туынды.

Қайсысын көрдіңіз, қайсысын лайық деп санайсыз? Топтамаға тағы қандай фильмдер қосар едіңіз?

Дени Вильневтің «Шағылы». Фильмді не үшін күтуіміз керек?

Дени Вильневтің «Шағыл» («Dune«) фантастикалық картинасының алғашқы кадрлары жарияланды.

© Vanity Fair

Осыған орай фильм туралы әңгімелеп, оны не себептен күтуіміз керек деген сұраққа жауап іздеп көрейік.

«Шағыл», орысша «Дюна» – Фрэнк Герберттің аттас романының экранизациясы. Әлемдік премьерасы 2020 жылы 18 қарашаға жоспарланған. Сюжеті Шағыл ғаламының бірінші кітабында айтылған оқиғалардың жартысын қамтиды.

Алдымен әдеби түпнұсқасы туралы айтып кеткен дұрыс шығар. Америкалық жазушының 1963-1965 жылдары жарияланған ғылыми-фантастикалық романы Хьюго және Небьюл сыйлықтарының иегері, ХХ ғасырдың ең танымал ғылыми-фантастикалық романдарының қатарына кіреді.

Сюжеті алыс болашақта жұлдызаралық империяға қарасты галактикада өрбиді. Бұл әлемде феодалдар тұтас планеталарды иемденіп алған. Пол Атрейдес есімді жас аристократ әскери төңкерістен кейін шағыл тұрғындары – фремендер арасында жасырынуға мәжбүр. Оның отбасы иелік ететін Арракис планетасында дәмдеуіш деген ерекше зат өндіріледі, сол зат ғарыш сапарларын жүзеге асыруға пайдаланылады.

«Шағылда» ғылыми-фантастика мен философиялық романның белгілері үйлесім тауып, 1960 жылдардағы америкалық фантастика үшін экзотика саналған Таяу Шығысқа (араб, иран) тән есімдер мен образдар қолданылады. Шығарма саясат, дін, технология және экология тақырыптарын қозғап, көп қатпарлы баяндау тәсілін қолданады.

Бірнеше кітаптан тұратын роман осыған дейін бірнеше рет экрандалды. Ең танымалы – Дэвид Линчтің 1984 жылғы картинасы. Бұл фильмнің прокатта жолы болмады, жазушының оқырмандары режиссерді түпнұсқа сюжеттен тым алыстап кетті деп айыптады.

1984 жылғы «Шағыл» фильмінің кадры, реж. Дэвид Линч

«Шағылдың» Дени Вильнев жасап жатқан нұсқасы Дэвид Линчтің қателіктерін қайталамай, лайық туынды болып шығады деуге негіз бар. Режиссердің өзі бұны «өмірінің басты жобасы» деп атаған еді. Ал Вильневті біз өте талантты, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырған, әр жұмысы шыққан сайын таңғалта алатын маман ретінде танимыз, ғылыми-фантастикада да сәтті тәжірибесі бар. Оның «Келу» («Arrival»), «Жүзбен жүгіруші 2049» («Blade Runner 2049») фантастикалық картиналары жоғары бағаланды.

«Жүзбен жүгіруші» демекші, бұның «Шағылмен» кейбір ұқсастықтары бар. Жанр жағынан ұқсастығы, бұл – бір. Ауқымы мен бюджет тұрғысынан режиссердің алғашқы ірі жобасы және ол өзіне артылған міндетті абыроймен атқарып, үмітті ақтады. Екіншіден, «2049» – Ридли Скотт түсірген, культқа айналған 1982 жылғы «Blade Runner» картинасының жалғасы. Вильневке, былайша айтқанда, бір культ туындының негізінде тағы бір культ жасау міндеті жүктелді. Канадалық кинематографшы жоғары деңгейде жұмыс істей алатынын дәлелдей алды деуге болады.

Режиссер «Шағылдың» жаңа экранизациясына талантты актерлерді топтастыра алды. Пол Атрейдес рөліне жас талант Тимоти Шаламе бекітілген. Ол «Оскарға» ұсынылған ең жас актер атағына ие. Одан бөлек Ребекка Фергюсон, Оскар Айзек, Джош Бролин, Стеллан Скарсгард, Дэйв Батиста, Зендея, Шарлотта Рэмплинг, Джейсон Момоа, Хавьер Бардем секілді танымал әртістер бар.

Фильмге музыканы атақты кинокомпозитор Ханс Циммер жазды. IMDb сайтының деректеріне сәйкес «Шағыл» 2020 жылдың көп күтілетін 10 фильмінің қатарына кіреді.

Жылдың ең нашарлары: «Алтын таңқурай 2020» иегерлері анықталды

2019 жылғы кинематограф саласындағы күмәнді жетістіктер үшін «Алтын таңқурай» жүлдесінің иегерлері белгілі болды. 40 марапаттау шарасы Razzies YouTube арнасында 2020 жылы 16 наурызда өтті. Бастапқыда негізі Barnsdall Gallery Theatre-де өтіп, алғаш рет телевидениеден көрсетілуі тиіс еді. Бірақ коронавирусқа байланысты бұқаралық жиындарға тыйым салынғандықтан бұл іске аспай қалды.

Сонымен «Алтын таңқурай 2020» лауреаттары:

Нашар фильм: «Мысықтар» / «Cats»

Нашар актер: Джон Траволта – «Фанатик» / «The Fanatic» және «Бояу жұқтыру» / «Trading Paint»

Нашар актриса: Хилари Дафф – «Шэрон Тейттың елестері» / «The Haunting of Sharon Tate»

Екінші пландағы нашар актер: Джеймс Корден – «Мысықтар» / «Cats»

Екінші пландағы нашар актриса: Ребел Уилсон – «Мысықтар» / «Cats»

Нашар режиссер: Том Хупер – «Мысықтар» / «Cats»

Нашар сценарий: Ли ХоллТом Хупер – «Мысықтар» / «Cats»

Нашар ремейк, жасанды немесе сиквел – «Рэмбо: Соңғы қан» / «Rambo: Last Blood»

Нашар экран комбинациясы: «Мысықтар» / «Cats» (кез келген екі шаламысық-шалаадамның жүн түйіршігі)

Адам өмірін және қоғам меншігін аңдамай кемсіту: «Рэмбо: Соңғы қан» / «Rambo: Last Blood»

Абыройын қалпына келтіргені үшін сыйлық: Эдди Мерфи – «Атым менің Долемайт» / «Dolemite Is My Name»

«Жаным, ты не поверишь!»: көрермендер пікірі

Ернар Нұрғалиев режиссерлік еткен «Жаным, ты не поверишь!» (қазақша мағынасы – «Жаным, айтсам сенбейсің ғой») қара комедиясы осы аптаның ең көп талқыланған фильмі десек өтірік айтпаспыз. Көпшілік бұл фильмді отандық кинодағы феномен деп жатыр. Осы орайда Facebook желісіндегі қазақ тілді қолданушылар жазған пікірлерді топтастырып беріп отырмыз.

Нұрмұхамед Байғараев:

«Жаным, ты не поверишь» фильмі жақсы түсіріліпті. Черная комедия. Сценарий мен актерлер көңілден шықты. Пландары да. Операторы режиссер Айсұлтанмен талай клип түсірген Азамат Дулатов екен.

Жалпы, ресейлік «Брат», «Бригада», индонезиялық «Рейд», голливудтық ужастиктердің біраз сценалары «ұрлағаны» көрініп тұр. Бірақ жақсы сценариймен бәрін әдемі үйлестірген. Ұнады.

Дулыға Ақмолда өзі үшін жаңа амплуа – боевой маньякты алып шыққандай… Ал Қисықтың рөліндегі Еркебұлан Дайыров мықты.

Ғалымжан Оразымбет:

Айтсам сенбейсіңдер ғой. Қазақтар түсірген ең мықты фильм. Ғарыш трэш

Амангелді Аралбайұлы:

Тәңір тас төбеңнен ұрғыр! Қазақстан шедевр түсірді!

Nurlan Janai «Жаным, ты не поверишь» фильмін «айуани» деп атағасын ыңғайсыз болса да, адам аз келеді ғой деп, үйімнің жанындағы «Алатау» дәстүрлі өнер театрының кинотеатрына барып, фильмді көріп қайттым. Өзімше алдын ала билет алудың қажеті жоқ қой деп, кеш барғам, адам көп болды, алдыңғы қатардан ғана орын қалыпты. Фильмнен алған әсерімді сөзбен жеткізу мүмкін емес. Шедевр! Нағыз әжуаға толы ғаламат фильм. Оператор жұмысы, әндер мен локацияның таңдалуы – ғажап! Қарап отырып, «мә түсіре алсаң, біздің елде де керемет кино түсіруге болады екен ғой» деп ойланып отырдым. Әзілдерін айта алмаймын енді. Тұрмыстағы, саясаттағы, қарым-қатынастағы түрлі мәселелер қозғалды. Міндетті түрде қайта барып көруге тырысамын. Шынымен, шедевр. Әбден көгілдір экраннан түспейтін көзге күйік болған актерлер жоқ, бірін де танымаймын. Ирина Кайратовнадағы Азаматты және братанды ойнаған ағаны білем. Енді интернеттен қарап отырсам, Еркебұлан Дайыровты біледі екем. Гриммнан танымадым. Рустем Жаныамановтың ойнына ырза болдым, біздің Джонни Депп дермісің… Бір сөзбен айтқанда, барлығыңызға баруға кеңестеймін??? Қиямет фильм. Ұялмай сыртқа көрсетуге болатын фильм. Өлді ТМД елдерінде көрсетіледі деп сенем. Басталғаннан соңына дейін қарқылдап отырдым??? Жиза сәттер көп. Бір-екі адам «адам көретін кино емес» деп кетіп қалғанын көрдім? талғамда талас жоқ. Ұнамай қалуы әбден мүмкін, бірақ көріп шығыңыз керек. Міндеттеймін? Жай ғана отандық өнімді қолдау үшін. Бірақ ұнайды деп уәде берем.

Абай Тіленшиев:

Ал кеше мен қазақ киносының бір табан алға жылжығанын көрдім. «Жаным, ты не поверишь» деген атауына қарап, қаптаған «от басы, ошақ қасы» комедияларының бірі шығар деп ем. Жоқ, Dark comedy жанрындағы сюжетке бай туынды дүниеге келіпті.

Алдын ала болжай алмайтын күтпеген бүрылыстары көп. Әзілдері өтімді, «боқтық» сөздері – трештері қазақы. Қорқынышты сахналары орта деңгейдегі батыс фильмдерінен кем түспейді.

Еркебұлан Дайыров пен Дулыға Ақмолда өздерін тағы бір қырынан танытқан. Маған, әсіресе, мылтық ұстаған Рүстем Жаныамановтың рөлі ұнады.

Жалпы, қазақ актерларына жанрлық әралуандылық, сценарий жетіспей жүр екен. Әйтпесе, «берсең болды, барлық рөлді ойнап береміз» деп таланттары тасып отыр.

Саундтректі «Ирина Кайратовна» мен «Дос Мұқасан» алып шыққан.

Арайлы Жақсылық:

«Жаным ты не поверишь» ес білгелі көрген самый топ қазақша кино, не кино а кинощщще

Әсел Әділбек:

«Жаным, ты не поверишь» фильмін көріп қайттым. Қазіргі қазақ киноларының ішінде ұнаған үшінші фильм. Актерларда жақсы таңдалған. Кәсіби. Осындай комедия түсіре алатынына қуанып отырмын.

Жәнібек Нұрыш:

«Соңындағы момент тура кинодағыдай болды» ©

«Жаным, ты не поверишь» фильмін көріп шығып, айтқан комментарийіміз осы.
Мұндай кадр, мұндай оқиға, мұндай диалог, мұндай грим, тұнған трэшті
тек голливуд фильмдерінен көріп үйреніп қалғаннан ба,
әйтеуір,
бұрын мұндай мықты қазақстандық фильм көрмеген соң болар,
көрген киномыз туралы «тура кинодағыдай» деп сөйлеп кетіппіз.
Фильмнің мықты шыққаны мына постеріндегі ART DEALERS кинокомпаниясының логосынан-ақ білініп тұрса керек. Кинокомпания атауы да символичті.
Фильм сиквелін де, актер Дулыға Ақмолда ойнаған рөлдегі кейіпкер туралы приквелін де күтем. Шықса көрем.

Ардақ Құлтай:

#ЖанымТыНеПоверишь фильміне барайық дегенде бірден қазақша фильмге қаншама аванс көңілмен барып, артынша өкініп қайтқым келмеген соң «ой, қойшы» дегенмін. Бірақ 8 наурыз ғой деп, келініңіздің бір өтінішін орындайын дедім. Азар болса ұйықтап алармын…

Фильм басталғанда-ақ Тарантиноның, ол салған дара жолдың иісі мүңк етті. Режиссердің көрерменді бассыз тұлып көруге жұлынған құлақпен дайындап алуы ұнады. Бірден жалп еткізіп, сойылған дене мен ішек-қарынды көрсетпей, мәдениетін сақтағанына ужас көрмейтін маған қатты ұнады.

Тағы бір ұнаған тұсы – театралдардың киноға келе бастауы. Дулыға Ақмолданың өз тарихы бар, әбден піскен кейіпкері. Әлемді себепсіз жеккөретін зұлымы бар әуелден фальшқа жатып алған өтірік фильмдерді сценарист осылай әшкерелепті.

Бәрі де өз көрпесіне қарай көсіледі, одеялоно өзіне тартпайды (Назгүл әпшенің стилімен). Бас кейіпкер де ерекшеленіп, назар аударуға мұқтаж емес.

Ал соңғы кадр ше? Қысқасы, жалғасын күтемін!

Ернар Бекенов:

«Жаным, ты не поверишь» – ұялмай, міне, қазақстандық кино деп көрсетуге болатын өнім. Ия, кінәрат қоятын жерлері бар шығар. Бірақ бұндай биік планка қойып тастайтындай қауқарына бола бәрін кешіруге болады.

Қара комедия, треш бағытындағы канондарды сақтай отырып, ұлттық колоритті де ұмытпаған нағыз комедия, міне, осы.

Қазақстан киносында бұндай болған жоқ осыған дейін. Уақыт пен ақша шығыны үшін шынымен өкінбейтін, сеанстан риза көңілмен шығатын сирек отандық туынды.

«Жаным, ты не поверишь!» прокатқа 5 наурызда шықты. Сюжетте тұңғыш баласын күтіп жүрген жас отбасы көрсетіледі. Екеуі ұрысып қала берген соң, күйеуі бір-екі күнге достарымен бірге балыққа кетіп қалады. Жолшыбай жігіттер күтпеген оқиғаларға ұрынып, басы бәлеге қалады.

Ticketon билет сату жүйесінің мәліметі бойынша отандық треш-комедия алғашқы уикендте 18 миллион теңгенің үстінде пайда тапты. Дегенмен прокат лидері бола алмады, қазір 5 орында тұр.

Қазақ киносы және Абай

«Абай әндері» фильмінен кадр, реж. Григорий Рошаль және Ефим Арон, 1945

Абай өз заманында халқына көп нәрсе ұқтырамын деді, ұқпады, өзі айтқандай «қайран сөзім қор болды тобықтының езіне» дегені бір тобықтыны ғана емес, жалпақ жұрты қазағына айтқаны еді. Қазақ қоғамында өмір сахна болса, «мыңмен жалғыз алысқан» тартысты сол сахнада Абай тудырған еді. Бұл – өмір шындығы. Тұрсын Жұртбай ағамыздың: «Өмірдегі шындық біткен жерден, көркем шындық басталады» – деген сөз бар еді. Осы айтылғандай Абайдың драматургиядағы соның ішінде кинодағы көркем шындығы қандай еді, енді қандай болады дегенге біраз ой жүгіртсек.

Абайдың көркем бейнесі жалпы драматургияда театр сахнасында біршама көрініс тапқанымен, кинодағы көркем бейнесі өткен ғасырдың ортасында түсірілген «Абай әндері» атты көркем фильм, одан кейін аттай қырық жыл өткенде Абайдың жастық шағы туралы А. Әмірқұлов «Жас Абай» деген көркем туындысын көрермендерге ұсынып көрді. Кино негізінде Мұхтар Әуезовтың «Абай жолы» романынан желі тартып көрген, көрерменнің ыстық ықыласына бөленсе, құлашын кеңге жаймақшы болды, бірақ межелі жеріне жетпегендей болды-ау деймін қайтып қарасы көрінбеді. Содан бері киногерлердің ешқайсысы ұлы Абайға жүрегі даулап бармады. Кезінде Шәкен Айманов «Атаманның ақыры» көркем фильмнің жұмысы аяқтағаннан кейін осы ұлы тұлғанның көркем бейнесін қолға аламын деп жүргенде өмірден мезгілсіз озып кетті дегенді өнер саңлақтарыңың айтқанын құлағымыз шалып қалып еді.

Шындығында, «Абай әндері» көркем фильмінде Шәкен Аймановтың сомдаған Шәріптің бейнесі тартыстың негізгі факторыларының бір бола отырып, рөлдің ширатылуы (тартыстың күшейуі) басқалардан дараланып тұрды. Осы көрністердің өзінде Шәкен ағаның ұлы тұлғаның бейнесін басқа бір қырынан көрсеткісі келгені сезіліп тұрғандай.

Аталмыш фильм қазақ қоғамының сол бір кезеңдердегі кино өнерінің әлі жетіліп үлгермеген балаң кездері болғандықтан ба кинематографиялық заңдылық тұрғысынан қарағанда кино-спектакальге көбірек ұқсайды. Кинотуындының стильдік концепциясы, режиссурасы, актерлердің ойындары сахна өнерімен үндес келіп жатқандай сезіледі.

Кинотуындының жалпы тақырыптық мазмұны сол дәуірдің көзқарасы бойынша феодалдық таптың озбырлық іс-әркетіне жастардың махаббат еркіндігі, өз бостандығы үшін күресуі болса, кинотуындыны жасаушылардың негізгі идеясы кертартпалықты әшкерлеп, ажал аузынан екі жасты арашалап алып қалған Абайдың әрекеті арқылы ұлы тұлғаның көркем бейнесін дарлауды мақсат еткен.

Бітім-тұлғасы молынан пішілген сыртқы бейнесі басқалардан дараланып келіп, ауыл сыртындағы биіктеу төбеге жастар арасына Абайдың жайлап келіп жайғасумен кино басталады. Кинода жастардың арасындағы жаңашылдық леп, іс-әрекеттің барлығы да Абайдың айналасына жинақталып өткен қоғамның тыныс-тіршілігімен үндесіп жатыр.

Казіргі жағдаймен алғанда, нақты реалдық жағы кемшін түсіп жатқан жайттарды сол қоғамның қатаң талабынан деп түсінуге болады.

Бұл жағдайда қазақтың өзінің ата салты бар. Басқа әулетке ақ босағаны аттап келін болып барған қыз бала қандай жағдай болмасын барған жеріне «балдай батып, судай сіңуге» тиесілі. Егер күйеуінен ерте айырылып, басына қиын күн туған жағдайда жесірін қаңғыртып жіберу қазақ үшін екі талай дүние. Болмасқа амал таусылғанда ғана ақ, адал келіннің өз қалауымен басына азаттық беріледі. Мұндай өмір шындығы Абайдың өз басында да болған. «Жүрек қалауы, әйел теңдігі» деп көңіл қосқан адамына ешкімнен сұрамай ере жөнелу тек өткен қоғамның көзқарасы ғана «әйел теңдігі осылай болу керек» дейді.

Осыдан келіп, қазақ драматургиясында Абайға байланысты театр сахнасында болсын, кинода болсын, кино дегенде «Жас Абайды» айтпағанда, (бұл кинода Абайдың бейнесі толық ашылды деп айта алмаймыз) ауызға аларымыз осы «Абай әндері» фильмі. Бұлардың көпшілгінің ішкі пішіндері өзгелеу болғанымен мазмұны, тақырыптық идеясы сол әйел теңсіздігін қаузайды.

Ендігі жерде, қазақ қоғамы ел болып, Ұлы Абаймен сілкініп ояануды мақсат тұтты. Жоғарғы жақтан Абай туралы кино түсіріледі деп айтылып жатыр, деректі фильмдердің жөні бір басқа, көркем фильмдер қалай болады, толықметражды көркем фильм бола ма, әлде телевизиалық телесериал бола ма, мемлекеттің тапсырысы бойынша қаражат бөлінетін болғандықтан білек сыбанып қолдарын ысқылап отырғандар баршылық сияқты. Түсірер фильмнің қайтып айтсақ та биліктің нұсқауымен болатыны хақ. Қалай болса да көрермен халық Ұлы Абайдың ғибратын ұғынып, рухын бойға азық, жанға қуат алса болғаны.

Тумай жатқан дүниенің ту сыртынан не айтамыз, дегенмен де ұлы тұлғаның көркем бейнесін киногерлер қай қырынан алып қарар екен дегенге келгенде, тарихи тұлғаны түсірушілер көп жағдайда сол тұлға туралы көркем әдебиетті іздейді. Бұл тұрғыдан алғанда Абай туралы керек десеңіз төрт кітап, яғни роман-эпопея бар. Әлемдік кинода көркем әдебиеттің желісімен түсірілген фильмдер жетерлік, алысқа бармай-ақ Лев Толстойдың «Анна Каренина», Шыңғыс Айтматовтың «Ақ кеме» сияқты роман-повестерінің желісімен түсірілген көркем фильмдер, отандық көркем шығармалардың желісімен түсірілген С. Мұқановтың «Ботакөз», Ә. Нұрпейісовтың «Қан мен тер» романдары, М. Әуезовтың «Қараш-Қараш оқиғасы» повесінің желісімен түсірілген фильмдерді атап айтуға болады.

Осылай болғанымен, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман–эпопеясын кино тілінде сөйлетуге күні бүгінге дейін ешкімнің тісі батып бармады.

Абай әркімге оңай шағылатын жаңғақ емес, даншпан ақынды аузына алып, «алла қаласа бітіре саламыз» деушілер баршылық рас, алладан бұйрықсыз еш нәрсе болмайды. Бірақ, бұл екінің бірінің айта салатын сөзі емес.

Абай:

«Алла деген сөз жеңіл,

Аллаға ауыз қол емес.

Ынталы жүрек шын көңіл,

Өзгесі хаққа жол емес.» – деп данышпан ақының өзі айтқандайын, Алла деген салмағы жоқ сөз болса, ақынның айтқанындай:

«Мансап іздер мал құмар,

Бәрі мақтан іздеген.

Мақтанынан не туар,

Ыза қылып өзгеден» – дегені.

Абайға барам деушілер тек мансап пен ақша үшін оған құр мақтанды қосып алса, пендешіліктің биік денгейіне жеткендері. Абайға бару – әділеттің хақ жолымен жету деген сөз.

Осы жағдайда киногерлер кинематографияда Абайдың жанды мүсінін қалай жасап шығара алады? дегенге келсек:

Киногерлер әуел баста, М. Әуезовтың «Абай жолы» роман-эпопеясына бір соқпай өтпейтіні белгілі. Бұдан басқа түрен салып, төте тартар түзу жолды көріп тұрғанымыз жоқ.

«Абай жолы» роман-эпопеясы – ұлы ақынның адам болып, азамат болып жаңадан қалыптасып келе жатқан балаң кезден бастап, өмірден озған шаққа дейін бақандай қырық бес жыл, төрт кітапқа арқау болған және данышпан жазушы М. Әуезовтің шығармашылық өмірінің жиырма жылын сарп еткен бірегей туынды.

Осы кезеңдерде ақынның адам ретінде, ақын ретінде, ірі тұлғалық қалыптасулары сол жарты ғасырға таяу уақытта қазақ қоғамымен бірге өмірдің барлық саласында ойы-қыры, қия-қалтарыстарымен өрлеп суреттеледі Бұл туындыда ұлы ақын арқылы арғы ғасырдың екінші жартысында, өткен ғасырдың басындағы кешегі өткен қазақтың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, ой-санасы және бүкіл рухани болмысы сайрап жатыр.

Эпикалық туынды бастан-аяқ тартысқа, қарама-қарсы жақтардың күресіне құрылған және олар өсу-өрбу, қимыл-қозғалыс үстінде бір ізді дамып отырған. Болып жатқан оқиғалар қазақтың кең сақара даласында адамдар арасындағы әр түрлі шиеленістер, айтыс-тартыс, барымта, жер дауы, жесір дауы, жеңу мен жеңіліс, алдау-арбау, жағыну мен жалыну, зорлық-зомбылық, реніш-қуаныш, қасірет-қайғы осы арқылы жұлын-жүйкеңе түсетін ауыр салмақтардың барлығы – кең жазира дала сахнасында қойылып жатқандай суреттеледі. Ал сюжеті мен құрылысына келер болсақ, Мұқаңның керемет шеберлігінде төрт кітаптың өн бойында образ жасауда бірде-бір артық кеткен штрих деталдарды көрмейсің, бәрі де мінездеу мен даралаудың үлгісін көрсетіп тұр. Әр образ өз дәрежесінде типтік деңгейге көтерілген. Бас кейіпкер дараланып, өсу, өрбу үстінде көрініс тауып отырады. Дәл осы жағдайды Ғ. Мүсіреповтің роман-эпопеясындағы образдарды қолмен қойып, сахнада роль үлестергендей, былай келтіргені бар еді. «Сүйіндік – жалтақ, Байдалы – табанды, қырыс адам. Бөжей – сыр бермес, Қаратай – жеңген топтың қасында… Майбасар, Жұмағұл, Тәкежан, Қамысбайлар – патша үкіметі жасаған болыстың маңындағы мансапқорлар… Зере – ел анасы, Ұлжан – оның жалғасы. Сары апаң – үстем рудың әрқашан өзімдікі дұрыс дейтін кеуделісі…Құнанбай – сонша сұм, сонша аруақты, сонша бір кесек образ! Абайдың өзін алатын болсақ – бұл бұқара халықтың тартқан жапа, көрген қорлық, төккен жасынан туған, ел тілегіне жаңа жолдар, ел болашағына жаңа бақыт іздеген әзір таппаған бірақ қайдан табатынын дәл сезіп болған ел басы, замана жасы. Құнанбай – елдің тоқырап қалған, өз биігінен аса алмаған ой болса, Абай – елдің алысты болжай алған, ілгері сүйреген ойы. Осыдан-ақ киногерлерге оқиға желісі, адамдар тартысын, образдарды мінездеу мен даралауды Мүсірепов дәл тауып бергені көрініп тұрғаны анық.

Дегенмен де әр шығармада прототип пен образдың арасындағы болатын өзгешіліктер, тарихи оқиғалардың көркемдік ерекшеліктерге байланысты өзгертулердің болатын заңды құбылысты осы тарихи туынды да аттап өтпеген.

«Абай» фильмінен кадр, реж. Ардақ Әмірқұлов, 1995

Абай да ет пен сүйектен жаратылған адам ретінде шынайы өмірде болмыс бітімі, мінез-құлқы, жүріс-тұрысының қандай еді. Осы жағдайда Абайдың туған баласы Тұрағұлдың әкесі жайлы естелігінде: «Мен әкемді танығанда әкемнің жүзі ашық, ажары сыртында, көзі өткір, ашуы да, қуануы да жылдам ширақ жан еді» – деп келетін Тұрағұлдың әкесі жайында айтуына қарағанда Абай сауықшыл, дарқан дастарқаны мол, әңгімешіл, адамдардың бір тәуір мінезін көрсе, малшы-жалшы демей қалжыңдасып отыратын жанға ұқсайды. Ал, ол еш уақытта іші сүймейтін адаммен әңгімесі жарасып отыруды қош көрмейді екен. Қандай бір әңгімесі жарасып, ойнап-күліп отырып қитығына тиген жағдайда тез ашуланатын. Онысын білетін ет жақындары одан абайлап, именіп отырады екен.

«Ұйқысы шағын, жалпы халықтан кеш жатып, ерте тұру – әдеті. Төсегінің алдына қалың көрпе төсетіп, бір жағынан үлкен жастық қойғызып, көйлекшең, басқа киім кимей, жастығын шынтақтап, кейде бауырына басып отырушы еді» – деп келтіріпті Тұрағұл естелігінде. Абайға қандай бір шаруамен келген адам шаруасын тура айтып шештіріп алмаса, сөз соңында немесе сылбырап, мәймөңкелеп тұрған жанды жақтырмайды екен. Ондай адамды кейде сөзін де алмай ұрсып-ұрсып қуып жіберген кездері де болыпты.

Абай шаруаға қырсыз, малға сонша қызықпаған, малының санын жорамалдап ғана білетін, бақташы мал бағатын адамдарына сенім артып жүре беретін жанға ұқсайды. Жүйрік ат, қыран бүркітке қатты қызығатын, біреудің жақсы ат, қыран бүркітіне қызықса несі болса да аямай беріп, соны қалап алатын дейді Тұрағұл әкесі жайында әңгімеде. Абайдың адами қасиетінің ерекшелігі өзіне сенім артқан тақыр кедейлерді мал дәулетті болдырып, бөлек шығарып қыстау, жайлауларын қалаған жерлерінен бөліп беріп отырған. Ал сенімнен кеткендерді маңынан аластатқанымен, сонша қанғытып жібермейді екен. Оларға да азын-аулақ мал, қыстау-жайлауларын көрсетіп беріп отырған екен.

Абайдың өмірбаянынан сыр шерткен Мұхтар Әуезовтың келтірген деректерінде Кеңгірбайдан кейін ырық бермей келе жатқан Ырғызбайлар болысы да, болыс емесі де түгелімен бақ-мастыққа салынып, орынсыз жуандық, орайсыз тентектігі молаяды. «Ырғызбаймын» деу еркелік пен тентектік және жуандыққа кепілсіз, шексіз берілген билет сияқты болады. Осыдан келіп, ел жуандары мен Абайдың туыстарының арасында зор тартыс, тың егес туады. Жақындары пәлені бастап алып, салмағын Абайға әкеп тастайды. Кінәсіз болса да пәле басы Абай болып шығады екен. Тіпті, кейбір кездерде шектен шығып кеткен оқиғалар болыпты. Мысалы Шыңғыс өңіріне болыс болған Ысқақтың жай адамдарға қол көтеруі және оның әйелінің кезіккен қостан семізді өз еркімен жықтырып ала беруі жай халықтың Ырғызбай тұқымдарына өшпенділіктері одан әрі өршіді дегенді келтіріпті.

Осы жағдайды мысық табандап күтіп отырған Оразбай, Жиренше, Күнту, Абралылар халықты отқа май құйғандай лаулатып өршітеді екен.

Осылайша күрмеуі көп күрделі заманның тыныс-тіршілігін заңғар жазушы өз биігінен елеп-екшеп, қазақ топырағына алғаш рет роман-эпопея түрінде алып келді.

Роман-эпопея өз заманында теңдесі жоқ туынды болғаны рас, бірақ бүгінгі күннің биігінен қарар болсақ заманның ағымына бас имеске амал жоқ, қайшылықты дүниелер де кездеседі.

Абайды да, Мұхтарды да көп зерттеген алаштанушы, белгілі ғалым, Абай мен Мұхтар туған топырақтың төл перзенті Тұрсын Жұртбай ағамыз: «М. Әуезовтың «Абай жолы» төрт кітапта өмірде болған бір шындық жоқ, оның бәрі көркем шындық, өмірдің шындығы біткен жерден көркем шындық басталады. Бұл кітаптағының бәрі жазушының қиялындағы көркем шындық» – дегені бар еді.

Ал көркем туындыдағы Абаймен қатар өрілетін негізгі кейіпкердің бірі – Құнанбай. Құнанбайды жазушы типтендіріп, дараландырып алу арқылы дәуір сұлбасы бірінің заманы өтіп, бірінің жаңадан туып келе жатқанын көрсетуді мақсат етті. Құнанбай – шынайы өмірде тарихта болған күрделі тұлға. Кітаптағы пенделігінен шынайы өмірдегі адамшылығы басым жан. Абайдың өмірдегі жалғыз ұстазы Құнанбай болғанын Тұрсын Жұртбай ағамыздың былай келтірген жері де бар еді:«Құнанбай дүниеден озды, Абай солай жалғыздығын сезінген. «Құнанбайға қарсы болды. Абай мен Құнанбайдың арасында үлкен қайшылықтар болды» барлығы – бос сөз. Ол – көркемдік шындық, Әуезовтың шындығы» – деген еді.

Өмірдегі шындық пен көркем шындықты Мұхтардың қалай қиюластырғаны туралы Тұрсын Жұртбай ағамыздың келтірген деректерінде Қодар мен Қамқа оқиғасы кезінде Абай дүниеге келмеген ал, романда сол оқиғаны Абай көріп, шошынып ауырып жатқаны, әкесінен алғаш көңілі қалғаны суреттеледі. Бұл жазушыға не үшін керек болды? Көркемдік желісін әсерлеу үшін ғана болған нәрсе. Романның тағы бір жерлерінде Базаралы Тәкежанның 800 бас жылқысын барымталаған. Сол үшін екі рет жер аудырылады, оны жер аударқан кітапта Құнанбай болғанымен, шынайы өмірде Абайдың ісі. Құнанбай 1851 жылдан кейін ешбір билікте болмаған. Сол кездегі билік Абайдың қолында болған. Ал романда Абай мен Базаралы керемет дос болған жандар. Тағы, осы кітапта Масақұл соғысында Абай аралық елші болып жүргені суреттеледі. Өмірдегі жағдай бұл соғыс 1845 жылы қыркүйектің 10-16-сы аралығында болып өткен, ол кезде Абай – жаңа туған, қырқынан да шықпаған бала. Осылайша жазушының қолынан туған көркемдік пен шынайы оқиға қамшышың өріміндей жымдасып кеткен.

Сөз соңында айтарымыз, роман-эпопеядағы осы сияқты сансыз оқиғалардың кино тілінде қиюы мен қисынын тауып, Ұлы Абайдың сом тұлғасы көрермендердің көзайымына айналып жатса, кино жасаушыларға алғыстан басқа айтарымыз жоқ.

Енді бір жағынан Әуезовтің романды тудырған заманның өзі – керағар заман. Заманның қисынсыз талабын қиюын келтіре жасап шығарған Мұхтардың жанкештілігі қайда жатыр. Осы үшін талай қиындықтарды бастан кешірді. Сан азаппен келген Мұхтардың дүниесін киноның шарты осындай деп оңды-солды шашып тастаса, аруақ алдында біріміз емес бүтін ел болып масқара болғанымыз. Себебі арысы Абай, берісі Мұхтардың аруақтары кешірмейді.

Авторы: Ғазиз Өлдұлы