• Біздің парақшалар:

Ардақ Әмірқұлов: Мәдениет тыйымнан басталған

"Астана" журналының 2013 жылғы №1 санында қазақстандық танымал режиссер Ардақ Әмірқұлов тек кино саласы туралы ғана емес, жалпы қазақ ұлтының болмысы, өнер-мәдениеті жайында, өзінің мінез-бітімі хақында біраз әңгіме айтқан екен.

Киностан "Астана" журналының және сұхбат авторы Роза Әреннің рұқсатымен режиссердің ойларын жариялап отыр.

Белгілі кинорежиссер Ардақ Жамансарыұлы «Отырардың күйреуі» тарихи фильмі үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған, «Оскар» сыйлығына номинацияланған әрі әлі күнге дейін өз қаржысына кино түсіріп жүрген аздың бірі. Өзі айтпақшы «ісіне адал адамды» Қазақфильмнен, Ardfilm студиясындағы шығармашылық ортасынан таптық.

«Отырардың күйреуі» – қазақтың қайта өрлеу дәуірін көрсететін бірден-бір тарихи картина.Қазір фильмді қайтадан қалыпқа келтіріп, монтаждау үстіндеміз. Техникалық сапасын арттырып, экранға қайта шығарсақ дейміз. Қазіргі жастардың көпшілігі Отырар тарихын толыққанды білмейді. Олар тарихи картинаны техникалық, көркемдік сапасы жоғары күйінде көрсе екен дедім. Өйткені, фильмнің заңсыз таратылып жатқан нұсқаларының сапасы тым төмен. Сондай-ақ, жастар аға буын өкілдерінің Кеңес заманында фильмді қалай түсіргенін білгені жөн. Картина алғаш рет Одақтың ыдыраған кезінде экранға шықты. Ол кезде елімізде кинотеатрлар да көп емес еді ғой.

Бізде көп адамдар кіріс әкелетін істі бизнес деп, ал шығынға ұшырататын істі хобби деп қабылдайды. Неге? Мәселен, мен киноны өзіме ұнайтындықтан түсіремін. Сондай-ақ, түсіргенім үшін жалақы да аламын.

Қазір бізде қазақшылықтың беті бері қарап келе жатқан сияқты. Бұл жерде қазақшылық деген сөзді жақсы мағынасында түсініңіз. Менің меңзеп отырғаным –қазақтардың төл тарихын зейін қоя зерттеп, ұрпақтар арасындағы сабақтастығын ойлай бастағаны.

Қазақтар қазір өз киносына, яғни, қазақ киносына баратын болды.

Мен бай емеспін, бірақ, жағдайы бар адаммын. Зәулім үйім, жақсы көлігім, сүйікті кәсібім бар.

Тұлпарларымның 1711 жылға дейінгі ата тегін білемін. Шетелде бапталған сәйгүліктерді осында әкеліп, асыл тұқымды жылқы зауытын аштым. Кеңес өкіметі тарағаннан кейін Қазақстанда жылқы өсіру, тұқым асылдандыру ісі құлдырап кетті. Осы мәселеге ден қойылуы керек. Бұл – өте жауапты, үнемі қадағалауды талап ететін кәсіп.

Өмір бойы қарызға ақша алып келемін. Өйткені, ақша жинау өте қиын. Банктен қарыз аламын да, соны қандай да бір жобаға жұмсаймын. Артынша, жоба шығынға батырса да, еселеп пайда түсірсе де, мәжбүрлі түрде банктің ақшасын қайтарасың. Меніңше, өзім сияқты кәсібін қарыз алып бастаған кәсіпкерлердің бәрі солай істейді. Осы әдіс дұрыс, басқа жолы жоқ.

Жарлы адам мен бай адамның қандай айырмашылығы бар? Жарлы өзінің тапқан нәпақасын шашып жұмсайды да, содан қалған бөлігін ғана жинайды. Ал, бай адам тапқан-таянғанын жинайды да, содан қалғанын ғана жұмсайды.

Бұрын мен қазіргіден көп оқитынмын. Өйткені, ол кезде білімге шөліркеп жүрген шағым. Қазір өзімнің кемелдене түскенімді байқаймын. Әрі осы күні талғап-таңдап оқитын болдым.

Маған Достоевскийді қабылдау неге қиын? Чеховтың әңгімелерін не үшін жақсы көремін? Бүгінде мен кітапты осындай сұрақтардың жауабын табу үшін оқитын болдым. Мәселен, Достоевский – өте күрделі жазушы, оның болмысын қабылдау оқырманға оңай тимейді. Оның бір кейіпкері қылмыс жасап, мойнына адам қанын жүктейді. Жазасын өтеп шыққаннан кейін, ел-жұрт кешіреді. Бірақ, ол өмір бойы өзін күнәһар сезініп, күстаналап өтеді. Міне, кейіпкердің ішкі арпалысы, күйініші шығарманы шиеленістіре түсіп, оқырманды бей-жай қалдырмайды.

Қазақ мәдениетінде осындай экзистенциальдық жоқ. Бұл әдейі шектеудің әсерінен бе, әлде табиғи түрде солай қалыптасты ма, кім білсін, әйтеуір экзистенциальдық болмағандықтан қазақ өнерінде тереңдік, даралық білінбейді. Біздің мәдениетіміз жалпы, баршаға қолжетімді. Сөз өнері жақсы дамыған. “Өнер алды – қызыл тіл” дейміз. Ал әдебиет, философия – экзистенциальды, яғни оған даралық тән болуы керек. Өкініштісі, дәл осы жағы бізде жоқ, әлде тым аз. Менің ойымша, мәселе мәдениеттанушылық біліміміздің кемшіндігінде.

Мен айтыс өнерінің жанкүйері емеспін. Осы пікірімді кеше біреулерге айтқанымда, олар маған қарсы шықты. Мен мұны сынап емес, қазақты жақсы көргендіктен айтамын. Абай кезінде «Қара сөздерін» қазақты жақсы көргендіктен жазды ғой. Халқымыздың мінезіндегі міндерін аяусыз сынады. Бірақ, жақсы көргендіктен сынады.

Стивен Спилбергтің «Жасанды ғақыл» деген фильмі маған қатты әсер етті. Онда бір отбасы махаббат сезімін сезіне алатын робот-баланы асырап алады да, арада мыңжылдықтар өткен соң, әлгі робот жетім қалады. Байғұс бала адамдарды жақсы көретіндігінен қатты жапа шегеді. Махаббатын жер-көкке сыйғыза алмай, қаңғалақтап жүреді де қояды. Бұл – сұмдық күй.

Егер Қазақстанға «Ла-скала» театры келсе, ол «Тамаша», «Шаншар» сияқты қалың көрермен жинай алмайтындығына сенімдімін. Өйткені, бізде сахнадағылар бірін-бірі мазақ етіп, кемсітеді. Ал, көрермен соған қарап ішек-сілесі қатып күледі. Қазақ сондайды жақсы көреді. Біреудің екінші біреуді кемсіткеніне қарап күлгеннің несі жақсы?

Біз сүрінгенге, құлағанға көп күлеміз. Бір-бірімізді жақсы көрмейміз. Жүзге, руға, жерге бөлінеміз. Қазір шалақазақ, нағыз қазақ деп бөлу пайда болды. «Қазаққа деген көзқарасың қалай? Қазақ тілін білесің бе?» деп бір-бірімізді сынаймыз да жатамыз. Неге осындай екенімізді түсінбеймін. Ауылда өстім, қазақ мәдениеті үшін қызмет етіп келемін, ендеше неге біреулер «шалақазақ» деп айтты екен деп қуыстануым керек. Мені қазақ қоғамындағы осы мәселе мазалайды. Бөлінуімізді тоқтатпайынша, біртұтастыққа жете алмаймыз, ұлт болмаймыз. Мәселен, орыстарда немере ағайындылар бір-бірімен қатыспауы мүмкін. Бірақ, «орыстар» дегенде олардың бәрі бірдей өре түрегеледі.

Менің зайыбымның ұлты – орыс. Сіз менің өзге ұлттан әйел алғаныма қалай қарайсыз? Бетіме қарап отырып «Жақсы» дейсіз, бірақ, санаңызда басқа жауап тұрады. Бір-бірімізді алдап не керек?

Біздің салт-дәстүріміз – тұрмысымыздың аса қымбат бөлшегі. Отбасымызда бес ағайындымыз. Іні-қарындастарым маған «Сіз» деп сөйлейді, атымды атамайды, «аға» дейді. Бұл – сыйластық.
Юрий Лотман айтқандай, мәдениет тыйымнан басталған. Яғни өзімізді шектеуіміз (мыс: былапыт сөз айтпау, айқайламау). Мәдениет адамның өз қажеттіліктерін ас ішкен жерінде емес, басқа жерге барып оңаша өтеуінен басталды.

Қазақстанда өз қаражатына «Отырардың күйреуіндей» тарихи фильм түсірген бірде-бір қазақ жоқ. Мысал келтіріңізші. Мен сияқты бейшара режиссерді емес, «Мен — қазақпын» деп көкірегін соғып жүрген бір бизнесменді айтыңызшы, қазақ үшін кино түсірген?

Осыған дейін үндемей келдім, қазір жалықтым. Ғаламторда небір өсек-аяңдар жазылған: «Ардақ «Отырардың күйреуін» мемлекет қаржысына түсірген, түсіру тобына жалақы бермеген». Менің айтарым: әрбір шалақазақ мендей болсын!

Бір-біріңізді жақсы көріңіздер! Ұлтты жалпылама сүю бөлек, адамзаттың барлығын бауырындай жақсы көру бөлек. «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» айтқан Абайды бәріміз жақсы көреміз. Ал, Балтабайды (мысал үшін) алқаш болғаны үшін жек көруіміз керек пе?! Махаббат – жалпылама нәрсе емес, ол біздің бір-бірімізге деген қарым-қатынасымыздан көрінеді.

Қазір үйдегі ең мейірімді адам мен секілдімін. Немерелерім маған «Ата, көзіңді жұм, теледидар қарама!» немесе «Бөлмеден шық!» деп бұйыруы мүмкін. Өмірімде бірінші рет маған осылай бұйыра сөйлейтін адамдар пайда болды! Амал жоқ, сүмірейіп басқа бөлмеге кетемін. Немерелерімнің бетінен қақпаймын, олар менің тарапымнан ешқандай қаталдықты сезінбейді.

Тарих формациялардың ауысуы ешкімге жеңілдік әкелмегенін көрсетті. Кезінде Карл Маркс «Капитализмнің ақыры таяды» деп жазды. Әлгінде мен социализмді утопия дедім. Ешкім адамдардың бәрін бірдей қанағаттандыратын қоғамды құра алған жоқ. Жалпы, адам – ештеңеге көңілі толмайтын жаратылыс.

Бірде Лао-Цзы шәкіртімен бірге келе жатады. Жол бойында шәкірті адамның бассүйегін тауып алады. Сосын ол «Мына байғұс кезінде қалай өмір сүрді екен?» деп, әлгі бассүйекке аяушылық білдіреді. Сонда Лао-Цзы шәкіртіне «Шын мәнінде ол сорлы да, біз мұңсыз ба екенбіз? Шын мәнінде біз сорлы да, ол мұңсыз ба екен?» депті.

Адамзат қайта туылуы керек сияқты. Олай болмайынша, жер бетінде бір тілім нан үшін, одан кейін май жағылған нан үшін күрес тоқтамақ емес.

Кез келген адам режиссер бола алады. Кім қай жерде қалай сөйлейтінін айтып отыру үшін керемет ақыл қажет емес. Бірақ студенттерімді ойлануға мәжбүрлеймін: Кино саласына не үшін келді? Киноөндірісте өзгелерден қандай ісімен ерекшеленбекші? Жалпы, олар киноның тілін түсінсе екен деймін.

Қазақстанда алуан түрлі фильмдер түсіріледі. Бірақ көп қаражат жұмсай отырып, тұщымды дүние жасай алмайтындығымызға ішім ашиды. Кезінде Эльдар Рязановтың естелігін оқығанмын. Ол институтқа түскенде, жетекшісі Григорий Козинцев болған екен. Рязанов «Қызыл алаң» деген шағын қойылым қояды. Сонда жетекшісі «Бір кездері «Қызыл алаң» деген жақсы роман жазылған еді. Одан соң, МХАТ-та осы аттас қойылым қойылды. Сосын «Қызыл алаң» деген әтір шығарылды. Сенікі сол әтір болды ғой» депті. Қазір бізде киноны осылай түсіреді, яғни, «әтір» түсіреді. Өкінішті.

Түпнұсқа мына жерде.

Суреттер “Астана” журналына тиесілі.

Роза Әреннің жеке блогы.

Пікірлер

  • Шынайылық байқадым, режиссердің ішкі күйзелісін түсінгендей болдым. Рахмет тілші, рахмет режиссер.

  • Бұл кісі туралы әртүрлі әңгімелер айтылып жүр ғой, көрдік-естідік деген сыңайда. Дұрыс емес негізі. Мына сұхбат ұнады, интервьюерге де, авторға да рахмет.

  • «Жасанды ғақыл»-сұмдық ауыр фильм. сауатты сұхбат

  • Керемет!